Category Archives: Ухааны 10 орон

Тэжээхүй ухаан

Тэжээхүй ухаан нь орчин үеийн анагаах ухаан юм. Тэжээхүй ухаан нь анхлан бурхан багшийн зарлигаас үндэстэй бөгөөд хожим тэжээхүй ухааны гол хөлгөн судрууд “Рашааны шим 8 гишүүнт нууц үндэсийн увидас“ шастирт хураагддаг болжээ. Тэжээхүйн ухааны олон чухал зохиолууд байдаг бөгөөд Ловон Бавуугийн зохиосон “8 гишүүнтийн хураангуй” нь хүний биеийн бүтэц, өвчний ангилал, эмчлэх арга зүй, эм тан хийх заавар, эмчлэх ёсыг дэлгэрэнгүй авч үзсэнээрээ бусад зохиолуудаас онцлог юм. Энэ зохиолд Даваа Ондаг тайлбар хийж  3 ном бичсэн. Төвдөд мэргэн бүтээлч Юүтэг тэжээхүй ухааны сонгодог ном зохиолуудыг сайтар судлан улмаар нэмэлт тайлбар засвар хийх зорилгоор “8 гишүүнтийн үндэс”-ийг хураангуйлан “4 үндэс” хэмээх зохиол бичсэн бөгөөд энэ нь ихэд алдаршсан. Тэжээхүй ухаан нэгэнт  бусдыг дагуулдаг, бусдыг тэтгэдэг ухаан учир анаагдагч буюу  эм, ангаагч буюу эмч, анагаах арга буюу эмчлэх арга гэсэн 3 гол ойлголтонд хураагдана. “Бодьсадын явдалд орохуй” зохиолын ишлэлд энэ тухай өвдсөн хүн хэдий чинээ байнам түүнтэй адилаар өвчин бас эдгэрээсэй! Чухам үүнд тэжээхүй ухаан эмчийн үүрэг маш их хэрэгтэй гэсэн байна.

Ж.Алтайбаатар

Дээдийн дээд номын хүрдэн буюу Бурханы шашны 108 асуулт, 2003

Урлахуй ухаан

Урлахуйн ухаан нь салбарын ухаануудтай утга дүйцнэ. Жишээ нь уран барилга, уран зураг, эрт, эдүгээ, ирээдүй мэдсэнээр цагийн ухаан (түүх), дотоод шимийн ухаан ( биологи ), хувцас чимгийн ялгаа (хувцасны дизаин) эмийн ухаан, тарнийн ухаан зэрэг олон салбарын ухаануудыг ялгаж өгсөн байдаг.

Урлахуй нь бие, хэл, сэтгэлээр урлах гэж 3 ангилагдана. “Мэргэд гарахын орон”-д “Ер ухааны орон бүгд урлахуй ухааны дотор багтана.” гэсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл бие, хэл, сэтгэлээр урлаж болох бүх эрдмийг урлахуй ухаанд багтаадаг. Биеийн урлахуйн гол нь бурхан бүтээх, бурханы хөрөг зурах, цутгах, сийлэх зэрэг үйлүүд бөгөөд үүнийг биеийн урлахуйн эрхэм гэж үздэг. Үүнээс гадна байшин гэр барих, бөс зураг, шороон зураг, сэтгэлээр босгох хот мандал,  идээ ундаа залах, хувцат чимгийн ялгаа, онгоцны заслын хүрдэн, зэрэг үйл нь урьд хийгээд өнөө цагт олон байдаг учир биеийн урлахуйн эгэл юм. Биеийн урлахуйн эрхэмийн талаар Манла ба Аала сиг тэргүүтэй төвдийн мэргэдийн зохиол бүтээл болон 3 шүтээнийг бүтээх ёс 100 цогт хэмээх онолд нарийн авч үзсэн байдаг.

Хэлийг урлахуй нь Иогийн эгшиг ба магтаал тахил, дуулал тэргүүтэнд нарийн бүдүүн өргөх тавих хувилах нугалбар төгөлдөр бичгийн зүйл , хэлний зүйл мөн дор номлосон.

Хэлний урлахуйн эрхэм нь тарни урих, номлох, туурвих харин эгэл нь  аялах эгшиг, өндөр эгшиг, дуусахуй тэргүүтэнд ургуулах ноолбор өргөх, тальбих бүдүүн нарийн лугаа 6 юм.

Сэтгэлийг урлахуй нь ертөнцийн ахуй ёс хийгээд гол нь бурханы эрхэм зарлигийг сонсох, санах, бясалгах, 3 мөнд зарлигласан. Тус эрдэм амьтны бишрэлийн язгуур лугаа зохилдсон үрээр даган бариад ашдын амгаланд байгуулахын тухайд.

Сэтгэлийг урлахуйн эрхэм нь бурханы зарлигийг (ер нь сайн номлолыг) сонсох, санах, бясалгах 3 болно. Сонсох, санах, бясалгахын 3-т хурдаггүй ухаан гэж үгүй. Тийм учраас нэгэнт сонсоод санаад бясалгасан зүйлдээ өөрийн бат итгэл үнэмшилтэй болж тэр хэв маягаараа аливаад хандана.

Ж.Алтайбаатар

Дээдийн дээд номын хүрдэн буюу Бурханы шашны 108 асуулт, 2003

 

Учир шалтгааны ухаан

Учир шалтгааны ухаан нь буддын логик буюу зөв сэтгэх ухаан юм. Дигнага болон Дармакирти зэрэг буддын алдарт логикчдын нийт зохиолыг эх сурвалжаа болгодог бөгөөд эдгээрт тайлбар хийсэн Энэтхэг болон төвдийн мэргэд цөөнгүй.  Үлигдэхүүн буюу орон гэдэг нь субьектэд тусах хэлбэрээрээ илт, далд, маш далд болсон гэсэн 3 шинжтэй байна. Тодруулж хэлбэл  үлигдэхүүн илт гэдэг нь бидний нүдэнд эл харагдаж байгаа юмс үзэгдэл. Үлигдэхүүн далд болсон гэвэл юмс үзэгдлийг харагдаж байгаа байдлаас нь ямар нэгэн өөр бусад шинжийг нь олж  мэдэх, харин маш далд болсон гэдэг нь тэр зүйлдээ оюун дүгнэлт хийж нүднээ үзэгдэхгүй нарийн шинж чанарыг олж тогтоохыг хэлж байна. Эдгээр үлигдэхүүний шинжийг үлигч буюу субьект мөн илт, далд, гол гэсэн 3-аар ононо. Өөрийн чанараас мөн чанар, үрээс шалтгаан, үл зорихоос хаагдахуй нь төрдөг  бөгөөд  зүгийн ном, даган түгэхүй, няцан түгэхүй гэсэн 3 ёст гаргалгаа нь учир шалтгааны ухаанд яригддаг гол логикийн дүрэм юм. Энэ гаргалгаа нь өрнийн логикт ч яригддаг гол асуудал. Энэ ёсыг мэдсэн хүн аливаа үзэл сургаалийн алдаа мадаг, зөрчилийг  шүүн тунгааж чухам аль нь зөв аль нь буруу  болохыг тогтоож чадна.

Ж.Алтайбаатар

Дээдийн дээд номын хүрдэн буюу Бурханы шашны 108 асуулт, 2003

Дуун ухаан

Дуун ухаан нь орчин үеийн ойлголтоор хэл шинжлэлийн онол юм. Дуун ухааны талаар Энэтхэг мэргэдийн олон зохиол бүтээл байдаг ба харин төвдөд түүнийг хөрвүүлсэн нь дээрх 4 мэргэдийн бүтээлийг чухалчлан үзнэ.

Үүнээс гадна Тонмисамбода  дуун ухаанаар Энэтхэгийн мэргэдээс дутахааргүй 8 шастир бүхий зохиол бичсэн ч одоо цагт зөвхөн 2 нь л үлджээ. Тэдгээр зохиолын нэрийг “Гучит”, “Тэмдэгээр орогч” гэх бөгөөд  төвд үсгийн дүрэм угтвар, дагавар болон нэр зэргийн тухай өгүүлдэг.

Мэргэдийн эрхэт Шалуун номлосноор аливаа зүйлийг илэрхийлэхэд түүнийг илтгэж байдаг хэл тэр дотроо үгийн найруулга маш зөв байх ёстой нь мэдээж. Өчүүхэн бага зүйлд ч энэ нь чухал бөгөөд  тэр чадварыг эзэмсэн хүн бусдад нөлөөтэй. Харин дохио таних чадваргүй хүн бол харанхуй гэдэг хязгааргүй орон зайг алдаар хэмжихтэй адил хэмээн шоглон зүйрлэн  хэлжээ.

Ж.Алтайбаатар

Дээдийн дээд номын хүрдэн буюу Бурханы шашны 108 асуулт, 2003

Их таван ухаан

“Бодийг олох хийгээд амьтанд туслахын тулд эрдэм хоцроолгүйг (бүгдийг) сурах хэрэгтэй бөгөөд ялгуугсаны ор, 10 газрын эрхэт (Майдар)  “Ухааны 5 оронд эс суралцваас бүгдийг болгоогчийг (нирваан) эс олох бөгөөд бусдыг гэсгээх, даган бариулах хийгээд өөр ямагт бүхнийг мэдэн үйлдэхийн тулд бурханы хөвгүүн нугуудаа суралц!“ хэмээн зарлигласан. Түүнчлэн Шантидэва  ч “Бурханы хөвгүүн нугууд  эс суралцах тэр нь аль нь ч буй бус. Тэр мэт орших мэргэдэд буян эс болох аль ч үгүй” хэмээсэн ба зөөлөн эгшигт Сажа Бандида  “шалтгаан үр хуурмаггүй энэ хамгийг болгоогчийн ялгамжаат зүйл мөн. Эс суралцсанаар бүхнийг болгоогч болвол шалтгаан үр юунд үнэн болох” хэмээсэн ба зөөлөн итгэл багш Богд Зонхов  ч хэсэг бусгаас хэсэг бусаг ба хотлоос хотлын үр гарахад зарлигласаны тул ямар мэргэн нижгээд зүгээр цэнгэх хэмээн зарлигласан. Эдгээр ишлэлүүдийн гол санааг тайлбарлавал;

Хүн ямагт сайн сайхан зүйл рүү тэмүүлж байдаг. Ингэхийн тулд түүнд хүрэх арга замаа олох хэрэгтэй. Арга замаа зөв сонговол  санасан зүйлдээ амархан хүрч чадна. Үүнтэй адил Буддын гүн ухаанд ч гэсэн хүний  мэдлэгийн гэгээрсэн дээд шат буюу нирваан болоход  ухааны их 5 оронд  суралцах хэрэгтэй. Ингэснээрээ өөрөө хийгээд бусдад тусыг хүргэж чадна гэсэн утгыг илэрхийлж байна.

Суралцаж үйлдэх нь ухааны орон их 5 бөгөөд дуу болон шалгадагаар буруу эсэргүүцэгчийг дарах урлахуй болон тэжээхүйгээр бусдыг даган бариулах тэр мэт гадна дотно хоёуланд буйг нийтийн ухааны орон хэмээнэ. Дотоод утга, эрхэм зарлиг, аймаг савын ухаан үүнийг нийтийн бус ухаан гэнэ. Ухааны их 5 оронд дуун ухаан, учир шалтгааны ухаан, урлахуй ухаан, тэжээхүй ухаан, дотоод ухаан тус тус багтана. Дуун ухаан, учир шалтгааны ухаан хоёр буруу эсэргүүцэгчийг дарах, урлахуй ухаан, тэжээхүй ухаан хоёр бусдыг тэтгэх ухаан юм. Эдгээр 4 ухааныг Буддын гүн ухаанд хэрхэн авч үздэг талаар судалдаг ухааныг дотоод ухаан гэх ажээ. Дотоод ухааныг бас өөрөөр эрхэм  зарлиг, аймаг савын ухаан, нийтийн бус ухаан гэж нэрлэдэг. Харин буддын биш онолыг гадаад ухаан буюу нийтийн ухааны орон гэж нэрлэдэг.

Ж.Алтайбаатар

Дээдийн дээд номын хүрдэн буюу Бурханы шашны 108 асуулт, 2003